Ozon kirliliğinin kanser ölümlerini %80 artırdığı ortaya kondu. İstanbul’da %10’luk yükseliş dikkat çekerken, uzmanlar risklere karşı uyarıyor.
Kısa süreli ozon maruziyetinin, çeşitli kanser türlerinden kaynaklanan ölümleri önemli ölçüde artırdığı belirlendi. Avustralya, Brezilya, Kanada, Şili, Güney Kore, Meksika, Yeni Zelanda ve Tayland’da yapılan ve Journal of Hazardous Materials bilim dergisinde yayımlanan bir çalışma, ozon seviyelerindeki artışın kanser ölümlerinde %80’lik bir yükselişe yol açtığını ortaya koydu. Çalışma, 2000 yılında 261 bin 270 olan ozon bağlantılı ölümlerin 2023’te 469 bin 860’a ulaştığını gösteriyor.
Trafik ve orman yangınlarından kaynaklanan emisyonların, ozonla ilişkili kanser ölümlerinin başlıca nedenleri arasında yer aldığı saptandı. Yıllık ozon konsantrasyonları, trafik kaynaklı emisyonlarda metreküp başına 11 mikrogram, arazi yangınlarında 4,8 mikrogram ve endüstriyel faaliyetlerde ise 2,66 mikrogram olarak ölçüldü. Ozon konsantrasyonlarının kaynağı ülkelere göre farklılık gösteriyor; Avustralya ve Brezilya gibi ülkelerde arazi yangınları en büyük paya sahip.
Çalışmaya göre, ozon maruziyetindeki her metreküp başına 10 mikrogramlık artış, 24 yaygın kanser türündeki ölümlerde %0,84’lük bir artışla ilişkilendiriliyor. Bu oran, karaciğer kanserinde %0,42 iken tiroid kanserinde %1,43’e kadar çıkabiliyor. Kısa süreli ozon maruziyeti, kanser kaynaklı tüm ölümlerin %6,37’sini oluşturuyor.
Prof. Dr. Mustafa Özdoğan, ozonun solunum sistemi dışında sistemik bir karsinojenik katalizör olarak tüm vücut üzerinde etkili olduğunu belirtti. Troposferik ozonun, azot oksitler ve uçucu organik bileşiklerin fotokimyasal reaksiyonları sonucu oluşan ikincil bir kirletici olduğunu ifade eden Özdoğan, solunum seviyesindeki ozonun canlı dokular için reaktif ve tahrip edici bir molekül olduğunu vurguladı.
Kronik veya tekrarlayan kısa süreli ozon maruziyetinin, hücrelerin antioksidan savunma mekanizmalarını baskılayarak DNA hasarına ve genetik değişimlere yol açtığını belirten Özdoğan, bu durumun kanserle ilgili genleri bozarak hastalığın ilerlemesini hızlandırdığını kaydetti. Farklı çalışmalarda da ozonun etkilerinin ‘akciğer-karaciğer ekseni’ üzerinden yayıldığı ve karaciğerde lipid metabolizmasını bozarak kanser ölümünü artırdığı gösterildi.
Türkiye’de ozon kirliliğinde, özellikle İstanbul gibi metropollerde 2024’te bir önceki yıla kıyasla %10’luk bir artış yaşandığına dikkat çekildi. Özdoğan, Türkiye’de ozon için yasal sınır değerinin Dünya Sağlık Örgütü’nün önerdiği seviyenin üzerinde olduğunu belirtti. Kanser hastaları ve risk grubundaki bireyler için ozon maruziyetini en aza indirmenin önemine değinen Özdoğan, dış mekan aktivitelerinin kısıtlanması ve hava kalitesi takibinin gerekliliğini vurguladı.
